راهنمای عیبیابی گرمای بیش از حد در ترمینالها؛ وقتی آچارکشی به تنهایی کافی نیست
بسیاری از تکنسینهای برق تصور میکنند تنها راه مقابله با گرمای غیرعادی در تابلوهای برق، سفت کردن مجدد پیچها یا همان آچارکشی معروف است. اما حقیقت این است که در پروژههای صنعتی، گاهی خود این آچارکشیِ بدون اصول، میتواند بنزینی بر آتش باشد. وقتی یک اتصال شروع به داغ شدن میکند، داستانی پیچیدهتر از یک پیچِ شل در جریان است؛ داستانی که ریشه در متریال، نحوه پرس و حتی لرزشهای محیطی دارد.
در این مقاله تخصصی از الکترو بنیامین، قرار است عینک یک بازرس فنی را به چشم بزنیم و فراتر از راهحلهای سطحی، به عمق دلایل داغ شدن ترمینالها و کابلشوها نفوذ کنیم. یادتان باشد گرما در سیستم برق، یعنی اتلاف انرژی و شروع یک فاجعه پنهان.
علائم پنهان شل شدن اتصالات در تابلوهای برق فشار ضعیف
همه شل بودنها با تکان خوردن فیزیکی کابل خود را نشان نمیدهند. گاهی اتصال از نظر فیزیکی محکم به نظر میرسد، اما از نظر الکتریکی شل است. این یعنی سطح تماس موثر بین دو رسانا به دلیل اکسیداسیون یا آلودگی کاهش یافته و مقاومت بالا رفته است.
یکی از اولین نشانههای پنهان، تغییر رنگ سطح مسی کابلشو یا شینه است. مس باکیفیت باید درخشش مایل به نارنجی داشته باشد. وقتی حرارت از حد مجاز فراتر میرود، لایه قلعکاری روی کابلشو اکسید شده و به رنگ خاکستری تیره یا حتی سیاه در میآید.
یک نشانه دیگر؛ اگر لبههای عایق کابل در نزدیکی کابلشو کمی حالت پلاستیکی و براق پیدا کرده، شک نکنید که با یک نقطه داغ مواجه هستید.
در اتصالات فشار ضعیف، قبل از اینکه آرک بزرگ رخ دهد، لایههای هوای بسیار نازک بین دو سطح رسانا شروع به یونیزه شدن میکنند. این پدیده باعث تولید بوی تندی شبیه به بوی باران یا بوی سوختگی بسیار ظریف پلاستیک میشود. اگر در نزدیکی تابلو صدای وزوزی شبیه به صدای پشه شنیدید، این یعنی اتصال شما در حال تخلیه الکتریکی جزئی است.
تأثیر لرزشهای صنعتی بر پایداری پرس سرسیم و کابلشو
در محیطهای کارخانهای که کمپرسورها، موتورهای بزرگ یا دستگاههای پرس کار میکنند، لرزش یک عامل تخریبگر دائمی است. این لرزشها به مرور زمان باعث پدیدهای به نام خزش فلز میشوند. فلزاتی مثل مس و آلومینیوم تحت فشار مداوم و تغییرات دمایی، تمایل دارند کمی تغییر شکل دهند.
لرزشهای مداوم باعث میشود که اتمهای فلز در محل اتصال جابهجا شوند. نتیجه این است که پیچی که یک سال پیش با دقت سفت شده بود، حالا عملاً فشاری به سطح نمیآورد. به همین دلیل است که در محیطهای پرلرزش، استفاده از واشر فنری باکیفیت و حتی مهرههای قفلکننده الزامی است.
اما چرا پرس بد در لرزش خودش را نشان میدهد؟ اگر در هنگام نصب، از لقمه نامناسب برای پرس کابلشو استفاده شده باشد، رشتههای سیم درون ساقه کابلشو فضای خالی خواهند داشت.
لرزش باعث میشود این رشتهها روی هم بلغزند و لایههای اکسید روی آنها تشکیل شود. در تجربه ما، بسیاری از سوختگیهای کابل از داخل خود کابلشو شروع میشود، جایی که تکنسین فکر میکرد پرس محکم انجام شده اما لرزش، سستیِ باطنی اتصال را برملا کرده است.
استفاده از دوربینهای ترموگرافی برای شناسایی نقاط داغ
دوران چک کردن دما با لمس کابل که بسیار خطرناک است گذشته است. امروزه ترموگرافی یا تصویربرداری حرارتی، استاندارد طلایی عیبیابی در نگهداری و تعمیرات (PM) است. در بازرسیهای فنی، ما صرفاً به دنبال دمای بالا نیستیم، بلکه به دنبال اختلاف دما یا همان دلتا تی میگردیم.
اگر سه فاز یک کلید را اسکن کنید و متوجه شوید که فاز اول دمایی معادل ۴۰ درجه دارد اما فاز دوم دمای ۶۰ درجه را نشان میدهد، این اختلاف ۲۰ درجهای یک زنگ خطر جدی است. طبق استانداردهای فنی:
- اختلاف ۱ تا ۱۰ درجه: نیاز به بررسی در بازه تعمیرات بعدی دارد.
- اختلاف ۱۰ تا ۳۵ درجه: وضعیت بحرانی است و باید در اولین فرصت اصلاح شود.
- اختلاف بیش از ۳۵ درجه: خطر آتشسوزی فوری وجود دارد و سیستم باید سریعاً قطع شود.
یک نکته فنی که نباید فراموش کنید؛ اجسام براق مثل شینههای مسی جدید، حرارت را به درستی به دوربین نشان نمیدهند. برای عیبیابی دقیق، گاهی نیاز است تکهای چسب برق تیره روی محل اتصال بزنید تا دمای واقعی توسط دوربین ثبت شود. این یکی از همان فوتهای کوزهگری در بازرسی تابلو برق است.
چکلیست دورهای بازرسی اتصالات در پستهای برق
برای اینکه سیستم برق شما همیشه در حالت پایدار بماند، داشتن یک جدول بازرسی الزامی است. این چکلیست به شما کمک میکند قبل از بروز حادثه، نقاط ضعف را شناسایی کنید.
| شرح اقدام بازرسی | زمانبندی پیشنهادی | ابزار مورد نیاز |
|---|---|---|
| اسکن ترموگرافی از تمامی اتصالات اصلی | هر ۶ ماه یکبار | دوربین حرارتی |
| بررسی ظاهری تغییر رنگ عایق و کابلشو | ماهانه | مشاهده چشمی |
| تست گشتاور با ترکمتر (نه آچار معمولی) | سالانه | ترکمتر صنعتی |
| تمیزکاری گرد و غبار از روی سطوح اتصال | هر ۶ ماه یکبار | دمنده یا دستمال خشک |
میدانید چرا آچارکشی بیش از حد خطرناک است؟ وقتی یک پیچ را بیش از حد سفت میکنید، رزوه دچار کشیدگی شده و بدنه کابلشو دفرمه میشود. این تغییر شکل باعث میشود سطح تماس در واقع کمتر شود. همیشه طبق گشتاور اعلامی سازنده پیش بروید.
سوالات متداول
آیا استفاده از اسپری روانکننده برای اتصالات برق مجاز است؟
خیر؛ این اسپریها اغلب اشتعالزا هستند و باعث جذب گرد و غبار میشوند که خود عامل گرماست. برای تمیزکاری فقط از اسپریهای خشک مخصوص یا حلالهای بدون چربی استفاده کنید.
چرا بعد از سفت کردن پیچ، ترمینال همچنان داغ میماند؟
احتمالاً لایه اکسید غلیظی بین دو سطح فلز تشکیل شده یا کابلشو از داخل دچار سستی پرس است. در این شرایط آچارکشی فایدهای ندارد و قطعه باید تعویذ شود.
بهترین راه برای تمیز کردن اکسید روی شینه مسی چیست؟
ابتدا با یک سنباده بسیار نرم یا پد مخصوص، لایه اکسید را بردارید تا مس براق نمایان شود، سپس بلافاصله با پارچه تمیز پاک کرده و اتصال را برقرار کنید.
آیا لرزش میتواند باعث شکستن سرسیم شود؟
بله؛ اگر سرسیم خشک و ترد باشد یا تحت تنش فیزیکی نصب شده باشد، لرزشهای متوالی باعث ایجاد ترک در گلوگاه سرسیم و در نهایت قطع اتصال میشود.
تفاوت دمای مجاز برای کابلشو مسی چقدر است؟
به طور کلی دمای اتصال نباید از دمای نامی عایق کابل (معمولاً ۷۰ یا ۹۰ درجه) فراتر رود، اما بهترین حالت تفاوت کمتر از ۱۰ درجه با دمای محیط است.