نشانه های اتصالات بی کیفیت؛ تشخیص تجهیزات تقلبی برق
چند وقت پیش برای بررسی علت قطعی مکرر یک خط تولید به یک سوله صنعتی رفتم. مدیر فنی کارخانه به شدت کلافه بود و میگفت تمام تابلوها را به تازگی اورهال کردهاند. وقتی درب یکی از تابلوهای توزیع را باز کردم، بوی تند پلاستیک سوخته تمام فضا را پر کرده بود. مقصر اصلی؟ یک کابلشوی ظاهراً نو و بسیار براق که کاملاً ذوب شده و روکش کابل را هم با خود سوزانده بود.
در این ۱۵ سالی که در پروژههای مختلف برق صنعتی استخوان خرد کردهایم، بارها دیدهایم که چگونه یک قطعه چند گرمی غیراستاندارد، کل زحمات یک تیم مهندسی را به باد میدهد و خسارتهای جبرانناپذیری به بار میآورد.
بازار امروز پر از تجهیزات تقلبی برق است. از وایرشوهای بینامونشان گرفته تا بستهای کمربندی که با یک نسیم پاره میشوند. تولیدکنندگان زیرپلهای خیلی خوب یاد گرفتهاند که چگونه با یک لایه ضخیم آبکاری قلع، ضایعات فلزی را به جای مس خالص به تکنسینها قالب کنند.
در این مقاله از الکترو بنیامین نمیخواهیم تئوری ببافیم؛ میخواهیم دقیقاً همان ترفندها و تستهای کارگاهی را به شما بگوییم که خودمان برای مچگیری از این قطعات تقلبی استفاده میکنیم تا دیگر فریب ظاهر فریبنده آنها را نخوریم.
فریب درخشش را نخورید؛ اولین نگاه به قطعه
راستش را بخواهید، اولین اشتباهی که بسیاری از همکاران تازهکار مرتکب میشوند، اعتماد به براق بودن اتصالات است. در ذهن ما جا افتاده که جنس نو و باکیفیت باید مثل آینه برق بزند. اما در دنیای واقعی، متقلبان از این خطای دید سوءاستفاده میکنند. آنها آلیاژهای بسیار ضعیف آهنی یا برنجی را درون وانهای آبکاری میاندازند تا ظاهری کاملاً موجه پیدا کنند.
وقتی یک اتصال بیکیفیت را در دست میگیرید، اولین چیزی که باید به آن شک کنید، وزن آن است. قطعات اصلی که از مس با خلوص بالا ساخته شدهاند، چگالی مشخص و وزن ملموسی دارند.
در مقابل، نسخههای فیک به طرز عجیبی سبک هستند، چون سازنده برای کاهش هزینههای تمامشده، تا حد امکان ضخامت دیواره لولهها را کم کرده است. دیواره نازک یعنی مقاومت الکتریکی بالا، و مقاومت بالا یعنی تبدیل شدن قطعه به یک المنت حرارتی به محض عبور جریان نامی.
نکته بعدی بررسی لبهها و حکاکیهاست. سازندهای که میلیونها تومان خرج قالبسازی دقیق نکرده، محصولش پر از پلیسه (زائدههای فلزی تیز) است. اگر لبه کابلشو یا سرسیم دستتان را خراش داد، شک نکنید که با یک قطعه غیراستاندارد طرف هستید.
همچنین، روی محصولات اصیل، سایز مقطع و لوگوی شرکت با دستگاههای دقیق به صورت عمیق حک شده است، نه اینکه صرفاً یک چاپ سطحی کجوکوله داشته باشد.
تستهای بیرحمانه کارگاهی برای اثبات اصالت
من همیشه به شاگردانم میگویم که در کارگاه نباید با قطعات مهربان باشید. قطعهای که نتواند یک تست ساده فیزیکی را تحمل کند، در زیر بار جریان سه فاز قطعاً تسلیم خواهد شد. برای اینکه خیالتان از بابت متریال هادی راحت شود، دو تست ساده اما بسیار حیاتی وجود دارد که همیشه انجام میدهم.
اولین مورد تست خراش یا سوهانکشی است. همیشه یک سوهان ظریف یا یک کاتر در جیب لباس کارم دارم. وقتی به اصالت یک کابلشو شک میکنم، بدون معطلی روی ساقه آن را محکم میتراشم تا لایه آبکاری قلع کنار برود. چیزی که زیر این لایه میبینید، حقیقت ماجراست. اگر با مس خالص طرف باشیم، رنگ قرمز مایل به نارنجی بسیار زندهای خودنمایی میکند.
اما اگر رنگ زرد (برنج) یا خاکستری کدر و رگهدار (ضایعات آهنی) دیدید، بلافاصله کل آن جعبه را مرجوع کنید. این متریالها قاتل خاموش تابلوهای برق هستند.
دومین روش، بررسی رفتار فلز زیر دستگاه پرس است. مس گرید الکتریکال ذاتاً فلزی چکشخوار و نرم است. وقتی کابلشوی اصلی را زیر لقمههای پرس هیدرولیک قرار میدهید، باید مثل خمیر، نرم و یکدست جمع شود و کابل را بغل کند، بدون اینکه کوچکترین ترکی بردارد.
تجهیزات تقلبی برق به دلیل استفاده از آلیاژهای ترد و خشک، به محض اعمال فشار در لبهها دچار ترکهای مویی میشوند. همین ترکهای به ظاهر کوچک، سطح تماس را به شدت کم کرده و نقطه داغ ایجاد میکنند.
دردسرهای پنهان در پلاستیکهای بازیافتی
خیلی وقتها تمرکز ما فقط روی بخش فلزی است و فراموش میکنیم که روکشهای پلیمری هم به همان اندازه در ایمنی نقش دارند. چه در سرسیمهای روکشدار و چه در بستهای کمربندی که کلافهای سنگین کابل را نگه میدارند، کیفیت پلاستیک حرف اول را میزند. تولیدکنندگان متقلب عاشق استفاده از پلاستیکهای بازیافتی و ذوب مجدد هستند.
پلاستیک بازیافتی، پیوندهای مولکولی خود را از دست داده و به شدت شکننده است. یک راهکار تجربی برای تست روکش سرسیم این است که با نوک انبردست، روکش عایق را محکم فشار دهید.
در جنس اصلی، پلیمر منعطف است و بعد از برداشتن فشار، تقریباً به حالت اول برمیگردد. اما در جنس فیک، محل فشار سریعاً سفید رنگ میشود (پدیدهای که به آن Stress Whitening میگویند) یا حتی ترک میخورد. این یعنی عایق شما در برابر لرزشهای طبیعی دستگاهها، به زودی پودر خواهد شد.
در مورد بستهای کمربندی، تست خمش ۱۸۰ درجه بینظیر است. قبل از استفاده از یک بسته جدید، شخصاً یکی از بستها را برمیدارم و از وسط کاملاً تا میکنم. اگر صدای “تق” شکستگی شنیدید یا محل خمیدگی سریعاً سفید و ضعیف شد، آن بست از مواد ضایعاتی ساخته شده یا رطوبت ساختاری خود را از دست داده است. استفاده از این بستها برای مهار کابلهای قدرت، یک ریسک تمامعیار است.
گلندها و واشرهایی که در سکوت میمیرند
یکی دیگر از نقاطی که ضعف قطعات تقلبی به شدت خودش را نشان میدهد، گلندهای کابل هستند. وظیفه گلند، حفظ آببندی و جلوگیری از ورود گرد و غبار به تجهیزات حساس است. وقتی یک گلند بیکیفیت را بررسی میکنید، رزوههای آن معمولاً کچل، پلهدار و پر از زائده هستند. مهره روی این رزوهها روان نمیچرخد و اگر کمی فشار بیاورید، رد میکند (هرز میشود).
اما فاجعه اصلی در واشر لاستیکی پنهان است. در محصولات استاندارد، این واشر از الاستومرهای مقاومی مثل EPDM ساخته میشود که سالها در سرما و گرما خاصیت ارتجاعی خود را حفظ میکنند.
سازنده متقلب از یک تکه پلاستیک خشک به جای واشر استفاده میکند. شاید در روز اول نصب، ظاهر کار خوب باشد، اما بعد از چند ماه انقباض و انبساط حرارتی، این واشر ترک میخورد و راه را برای نفوذ رطوبت و ایجاد اتصال کوتاه مرگبار باز میکند.
چکلیست تجربی برای بازرسی در سایت
برای اینکه در شلوغی کارگاه سردرگم نشوید، این شاخصهای کلیدی را به عنوان یک چکلیست ذهنی همیشه به همراه داشته باشید. این موارد حاصل سالها درگیری مستقیم با انواع اتصالات بیکیفیت در پروژههای مختلف است:
- بررسی فیزیکی بدنه: به دنبال لبههای تیز، عدم تقارن در شکل هندسی قطعه و حکاکیهای ناخوانا بگردید.
- آزمون اصطکاک و خراش: حتماً لایهای از آبکاری را بتراشید تا خلوص رنگ سرخ مس برایتان مسجل شود.
- تست انعطافپذیری پلیمرها: بستها و روکشها را خم کنید؛ سفیدی زودهنگام یا صدای شکستن، نشانه قطعی استفاده از مواد بازیافتی است.
- دقت به جزئیات رزوهها: در قطعاتی مثل گلند، هرگونه گیر کردن مهره یا خشکی واشر آببندی را جدی بگیرید.
فراموش نکنید که در زیرساختهای الکتریکی، هیچ میانبری وجود ندارد. یک قطعه کوچک غیراستاندارد، مانند یک بمب ساعتی در سیستم شما عمل میکند. تهیه اقلام از تامینکنندگان معتبر و برندهای شناسنامهدار، تنها راه فرار از این دردسرهای پنهان است.
سوالات متداول (بررسی مشکلات رایج در کارگاهها)
چرا کابلشو بعد از پرس شدن ترک میخورد؟
دلیل اصلی این اتفاق استفاده از آلیاژهای ترد مثل برنج یا ضایعات فلزی به جای مس خالص در ساخت قطعه است. فلزات غیراستاندارد چکشخواری پایینی دارند و در برابر فشار هیدرولیک تاب نیاورده و دچار ترکخوردگی میشوند.
آیا تغییر رنگ سرسیم و وایرشو در تابلو طبیعی است؟
خیر، به هیچ وجه. تغییر رنگ متریال هادی یا تیره شدن روکش پلاستیکی نشاندهنده مقاومت الکتریکی بالا و ایجاد حرارت غیرعادی در آن نقطه است که معمولاً به دلیل کیفیت پایین آلیاژ یا پرس ناقص رخ میدهد.
عمر مفید بست کمربندی پلاستیکی در محیط صنعتی چقدر است؟
بستهای اصلی تولید شده از پلیآمید ۶.۶ در صورت عدم تابش مستقیم UV سالها دوام میآورند، اما نسخههای تقلبی ساخته شده از مواد کهنه، رطوبت خود را از دست داده و معمولاً زیر شش ماه خشک شده و میشکنند.
چطور بفهمیم گلند کابل واقعا ضد آب (IP68) است؟
علاوه بر کیفیت رزوهها، باید به نرمی و ضخامت واشر داخلی دقت کنید. واشرهای اصلی از جنس الاستومر منعطف هستند که دور کابل کیپ میشوند، اما نمونههای فیک واشر پلاستیکی و خشکی دارند که آببندی نمیکنند.
دلیل شل شدن پیچ ترمینالها بعد از چند ماه چیست؟
استفاده از آلیاژهای ضعیف در اتصالات باعث میشود قطعه در اثر عبور جریان مکرراً منبسط و منقبض شود. این تغییر حجم مداوم در فلزات بیکیفیت، باعث شل شدن اتصال پیچها به مرور زمان میگردد.
آیا ضخامت لوله کابلشو تاثیری در داغ شدن اتصال دارد؟
بله، دقیقاً. تولیدکنندگان غیراستاندارد برای کم کردن هزینهها، ضخامت دیواره را کاهش میدهند که این کار باعث کم شدن سطح مقطع عبور جریان و در نتیجه افت ولتاژ و تولید حرارت شدید در محل اتصال میشود.